Os últimos monxes de Monfero: a historia que inspirou o comezo de OBLEA
Seis anos antes do comezo de OBLEA, un reducido grupo de relixiosos chegou a un mosteiro que levaba décadas abandonado. O seu intento de recuperar a vida cisterciense, ameazado pola ruína e unha epidemia de varíola, deixou tras de si unha historia tan descoñecida como inquietante.
X. M. FERRO FORMOSO
8/1/20267 min read
O 27 de febreiro de 1882, frei Manuel Antonio Díez chegou a Pontedeume acompañado por cinco novizos. O seu destino atopábase a máis de vinte quilómetros, nun pequeno val do interior da comarca do Eume: o antigo mosteiro de Santa María de Monfero.
Transcorreran case corenta e sete anos desde a exclaustración definitiva dos monxes. Durante ese tempo, boa parte das dependencias monásticas quedara exposta ao abandono, ao espolio e á chuvia. Aínda así, aquel reducido grupo pretendía devolverlle ao vello cenobio a vida relixiosa que perdera en 1835.
A tentativa durou pouco e estivo rodeada de dificultades. Unha delas resultaría especialmente inquietante: a varíola estendíase pola comarca do Eume e a morte chegaba case a diario ata a igrexa do mosteiro.
Nese episodio histórico, escasamente coñecido, atópase unha das sementes dos primeiros capítulos de OBLEA.
A historia de Monfero remontábase daquela máis de sete séculos. Aínda que existen referencias a posibles precedentes altomedievais, a fundación ou restauración do mosteiro que coñecemos adoita situarse na década de 1130, vinculada aos nobres Alfonso Bermúdez e Pedro Osorio. A súa traxectoria medieval presenta aínda algunhas discrepancias cronolóxicas, pero o cenobio acabou incorporado á orde do Císter e estreitamente relacionado co mosteiro de Sobrado.
Durante séculos, Santa María de Monfero acumulou terras, rendas e dereitos sobre un territorio moi extenso. O seu poder provocou disputas cos habitantes dos seus dominios e con algunhas das principais liñaxes nobiliarias da comarca, entre elas os Andrade. Paradoxalmente, varios membros desta familia acabaron enterrados na igrexa monástica e os seus sepulcros aínda poden contemplarse no interior do templo.
A maior parte do conxunto que chegou ata os nosos días corresponde á gran renovación emprendida entre os séculos XVI e XVIII. Daquela etapa proceden os claustros, as principais dependencias e a enorme igrexa barroca, iniciada no século XVII. A súa fachada, construída mediante a alternancia de granito e lousa, converteu o axadrezado de Monfero nunha das imaxes máis recoñecibles do patrimonio galego.
Pero o esplendor arquitectónico agochaba unha fraxilidade crecente. As dificultades económicas, os conflitos polas rendas e a inestabilidade política do primeiro terzo do século XIX precipitaron o final da comunidade. Os monxes tiveron que abandonar o mosteiro en 1820 e regresaron despois durante un breve período. A exclaustración definitiva chegou en agosto de 1835.
A partir de entón comezou un longo proceso de desmantelamento. Desapareceron libros, documentos, mobles e obxectos litúrxicos. En 1854, ante a deterioración e os roubos, o arcebispo de Santiago dispuxo que varios retablos e bens da igrexa se distribuísen entre parroquias próximas. Cando Antonio Díez e os seus novizos chegaron en 1882, non atoparon unha abadía detida no tempo, senón un edificio que levaba décadas perdendo todo aquilo que o fixera habitable.
Rodrigo Pardo e a promesa de devolverlle a vida a Monfero
O principal impulsor da restauración foi Rodrigo Pardo González, un veciño de Pontedeume nacido en Santa María de Doroña en 1833. Emigrara a Cuba cando era adolescente e, tras regresar a Galicia, puxo en marcha unha fábrica de curtidos.
A súa vinculación con Monfero naceu, segundo a historia recollida por frei Damián Yáñez Neira, dunha experiencia ao bordo da morte. Durante unha travesía marítima entre Pontedeume e A Coruña, a embarcación na que viaxaba naufragou preto da Marola. Rodrigo Pardo invocou daquela a Virxe da Cela, venerada en Monfero, e logrou sobrevivir. Convencido de recibir a súa protección, propúxose traballar para que o mosteiro volvese abrir as súas portas.
Non foi unha empresa sinxela. O cardeal Miguel Payá y Rico promovera arredor de 1880 outro proxecto para establecer alí unha misión, pero a iniciativa non chegou a consolidarse. Rodrigo Pardo continuou a realizar xestións e a achegar axuda material ata conseguir que Antonio Díez e os cinco novizos emprendesen o camiño cara a Monfero.
O 28 de febreiro de 1882, os mozos saíron de Pontedeume cara ao mosteiro. Antonio Díez reuniuse con eles uns días despois e o 7 de marzo tomou posesión do establecemento acompañado polo párroco de Pontedeume, Celestino Pazos, e polo propio Rodrigo Pardo.
O regreso dos monxes espertou unha inesperada expectación. Varios mozos de Pontedeume quixeron incorporarse á comunidade: catro marcharon a Monfero o mesmo día da toma de posesión e outros tres fixérono despois. Houbo que impedir novas incorporacións porque Antonio Díez carecía de axuda para atendelos e no edificio non existían dormitorios suficientes que permitisen aloxalos axeitadamente.
O vello mosteiro volvía ter habitantes, pero non estaba preparado para recibilos.
Unha comunidade precaria entre as ruínas
Segundo as noticias recollidas posteriormente por Antonio Couceiro Freijomil, a comunidade nacente dispoñía dalgúns recursos materiais, pero vivía de maneira precaria e pouco confortable. As dimensións monumentais do conxunto non se traducían en espazos habitables. A humidade, as cubertas deterioradas e a falta de dependencias acondicionadas convertían a vida cotiá nunha loita contra o propio edificio.
A esas dificultades engadíase a atención da parroquia, encomendada ao responsable da comunidade. Para Antonio Díez aquela obriga non constituía unha axuda, senón un obstáculo que impedía illar os relixiosos e organizar a vida monástica como desexaba.
Esta situación resulta esencial para comprender o último Monfero habitado. Xa non era a gran abadía que administrara terras e rendas durante séculos, pero tampouco se convertera aínda na ruína silenciosa do século XX. Era un espazo intermedio: unha igrexa aínda aberta ao culto, unhas dependencias medio desmanteladas e un pequeno grupo de homes tentando recuperar unha forma de vida desaparecida case medio século antes.
Entón chegou a varíola.
A morte entraba pola igrexa
O 16 de marzo de 1882, só nove días despois de tomar posesión do mosteiro, Antonio Díez escribiu unha carta a Rodrigo Pardo. O documento transmite unha inquietude que vai moito máis alá das incomodidades materiais.
A varíola golpeaba con forza a zona. Os falecidos eran conducidos á igrexa de Monfero para recibiren sepultura e o relixioso observaba con temor aquela sucesión de enterros: «é raro o día en que non se presentan dous cadaleitos nesta igrexa desmantelada» (tradución do orixinal).
A comunidade contaba xa con catorce membros. Antonio Díez temía que o contaxio atravesase os muros e lamentaba non poder pechar o mosteiro ao exterior debido ás súas obrigas parroquiais. A súa carta revela tamén a incerteza coa que aínda se experimentaba a enfermidade: non sabía se a causa da morte se atopaba no aire, na auga ou nos alimentos.
En 1882 xa se produciran avances decisivos no coñecemento e na prevención da varíola. A vacinación estendérase desde comezos do século XIX, pero a súa aplicación era desigual e moitas comunidades rurais continuaban a sufrir brotes cunha elevada mortalidade. Ademais, as ideas científicas convivían con explicacións anteriores sobre os miasmas, a corrupción do aire e a influencia da contorna.
A carta de Antonio Díez captura precisamente ese momento de transición. O prior non fala desde a seguridade de quen coñece a causa e a forma de transmisión da enfermidade, senón desde o medo de quen se sente rodeado por unha ameaza invisible. Os cadaleitos atravesan unha igrexa desmantelada; fóra das súas portas medra a epidemia e, dentro, catorce relixiosos comparten unhas dependencias que apenas poden considerarse habitables.
Canto durou a última comunidade?
As fontes non ofrecen unha resposta completamente uniforme. Couceiro Freijomil presenta a experiencia de Antonio Díez como un intento que fracasou axiña debido á precariedade, ao estado das instalacións e á epidemia. Outros estudos sitúan os esforzos de Rodrigo Pardo por manter unha comunidade cisterciense en Monfero dentro dun período máis amplo, comprendido entre 1882 e 1893.
Isto non permite afirmar, sen novos testemuños, que unha comunidade estable e coa mesma composición permanecese alí de maneira ininterrompida durante once anos. É posible que o primeiro grupo se reducise rapidamente, que algúns relixiosos continuasen durante un tempo ou que se sucedesen distintas tentativas de restauración. Si sabemos que Rodrigo Pardo non abandonou facilmente o seu propósito e que seguiu chamando a distintas portas para conseguir a recuperación relixiosa do mosteiro.
Ningún daqueles esforzos logrou restablecer definitivamente a vida cisterciense. Monfero quedou abandonado e entrou no século XX convertido nun conxunto monumental cada vez máis deteriorado. Foi declarado monumento histórico-artístico en 1931, pero a protección legal non detivo inmediatamente a súa ruína. Décadas máis tarde chegaron as primeiras intervencións de consolidación e restauración.
Do Antonio Díez histórico ao prior de OBLEA
OBLEA comeza en 1888, seis anos despois da chegada documentada de Antonio Díez e dos primeiros novizos. A novela parte daquel episodio real, pero non pretende reproducilo como unha crónica.
Na ficción, Antonio Díez convértese no prior dunha comunidade que a varíola reduciu a só tres relixiosos. A ameaza que en marzo de 1882 aínda se atopaba ás portas do mosteiro penetrou nel e acabou con case todos os seus habitantes. A novela imaxina, deste xeito, que os temores expresados polo verdadeiro Antonio Díez acabaron cumpríndose da peor maneira.
A cronoloxía, a composición da comunidade e os acontecementos que se desenvolven a partir dese momento pertencen ao territorio da ficción. Porén, o punto de partida é histórico: houbo un Antonio Díez; chegou a Monfero para restaurar a vida monástica; reuniu unha pequena comunidade entre as ruínas e contemplou con temor como a varíola enchía de cadaleitos a igrexa que tentaba recuperar.
Esa fronteira entre realidade e creación explica boa parte da atmosfera inicial de OBLEA. O mosteiro non actúa unicamente como escenario. A súa propia historia —o esplendor perdido, a exclaustración, o espolio e o intento fracasado de volver habitalo— convérteo nun lugar suspendido entre a vida e a morte.
Monfero despois dos seus últimos monxes
O mosteiro sobreviviu ás súas comunidades, aos conflitos, aos raios, ao abandono e a varios proxectos que nunca chegaron a completarse. A igrexa conserva a súa poderosa fachada axadrezada, a gran cúpula e os sepulcros dos Andrade. Ao seu redor, os claustros e as dependencias permiten aínda imaxinar a escala da vida cotiá que un día albergou o conxunto.
Pero, entre todas as etapas da súa historia, poucas resultan tan humanas e tan descoñecidas como a daqueles mozos que chegaron en 1882. Non atoparon a solemnidade intacta dunha antiga abadía, senón frío, humidade, cuartos insuficientes e unha enfermidade que avanzaba pola comarca. O seu intento non conseguiu devolver Monfero ao pasado, pero deixou unha última páxina de vida entre os seus muros.
Máis dun século despois, esa páxina serviu para abrir outra historia: a de OBLEA.