Cándida Pedreira, a viúva branca
Emigración, abandono e soidade: o drama das mulleres que quedaron en Galicia convertido en personaxe en OBLEA.
X. M. FERRO FORMOSO
8/7/20265 min read
OLLO: este artigo revela aspectos importantes da trama e do desenlace de OBLEA.
Ao remate de OBLEA, durante o xuízo, Cándida Pedreira explica o momento no que comezou todo:
«Mi traicionero esposo… Cuando llegué a La Habana, lo encontré paseando de la mano de otra. Una mulata joven. Reían. Como si yo ya no existiera. Como si todo lo nuestro se hubiera evaporado. Y supe que algo se había roto. Irremediablemente. Aquella noche comprendí que la rueda debía empezar a girar.
Le preparé un vino tibio, aromático. Canela, clavo, un amargor sutil. Lo bebió sin sospechar. Murió en calma. Nadie preguntó nada. El médico señaló a su corazón. Yo no lo contradije».
A confesión non pretende xustificar o crime. Cándida asasina o seu marido e é responsable dos seus actos. Pero comprender unha motivación non significa absolver a quen actúa. A literatura pode internarse na ferida dunha personaxe sen presentar como lexítima a violencia que nace dela.
Detrás da confesión de Cándida existe, ademais, unha historia moito máis ampla ca súa: a de milleiros de mulleres galegas que viron marchar os seus maridos cara a América e quedaron durante anos —ás veces para sempre— á fronte da casa, dos fillos, dos maiores, das terras e das débedas.
Foron as viúvas da emigración. Rosalía de Castro deulles un nome que atravesou o tempo: as «viúvas dos vivos».
En OBLEA, Cándida é unha delas. É a viúva branca.
As mulleres que quedaron
A emigración galega adoita contarse desde o punto de vista de quen marchaba. Homes novos que embarcaban cara a Cuba, Arxentina, Uruguai ou Brasil na procura dun traballo e dunha vida mellor. O relato fala da travesía, da morriña, do éxito do indiano ou do fracaso de quen regresaba sen nada.
Moito menos se falou das mulleres que quedaban vendo desaparecer o barco no horizonte. Pero a emigración tiña dúas beiras. Nunha estaban os homes que procuraban abrirse camiño en América; na outra, as mulleres que debían impedir que todo se derrubase durante a súa ausencia.
Non quedaban simplemente agardando. Traballaban.
A marcha dos homes reforzou a feminización do traballo campesiño. As mulleres asumiron o coidado das terras e do gando, acudiron ás feiras, venderon produtos e administraron economías case sempre precarias. A todo iso sumábanse os labores domésticos, a crianza dos fillos e o coidado das persoas maiores.
A casa seguía en pé porque elas a sostiñan.
Porén, asumir na práctica a responsabilidade familiar non lles concedía a mesma liberdade. A esposa debía gardar fidelidade, protexer o patrimonio e preservar a súa reputación. A comunidade vixiaba o seu comportamento mentres o marido, a miles de quilómetros, podía iniciar unha vida da que ela apenas recibía noticias.
Moitos emigrantes enviaron cartos durante anos e regresaron en canto puideron. Outros, en troques, deixaron de escribir ou formaron outra familia en América. As súas esposas quedaban atrapadas nunha espera sen certezas: non podían facer o dó porque quizais o marido seguise vivo, pero tampouco podían reconstruír libremente a súa vida porque continuaban casadas.
As viúvas dos vivos
Rosalía de Castro comprendeu que a emigración non podía explicarse mirando unicamente a quen partía. En Follas novas, publicado en 1880, dedicou unha das súas seccións a «As viúvas dos vivos e as viúvas dos mortos».
«Viúvas de vivos e mortos / que ninguén consolará», escribiu.
A emigración non supuña só a ausencia dun marido. Alteraba os afectos, a organización familiar e o reparto do traballo. A muller debía actuar como cabeza da casa, pero sen recibir sempre o recoñecemento ou a liberdade correspondentes. Tiña que decidir, traballar e resistir, mentres a sociedade lle esixía paciencia e resignación.
Esta contradición resulta esencial para comprender a Cándida. Ela non é unha muller pasiva. É intelixente, coñece as propiedades das plantas e sabe actuar con determinación. Pero medrou nun mundo que lle ensinou que a virtude feminina consistía en soportar, agardar e calar.
A Habana: o final da espera
A posición social de Cándida permítelle facer algo que moitas mulleres non puideron facer, atravesando o océano para buscar o seu marido. A viaxe á Habana rompe coa inmobilidade que lle fora imposta. Xa non acepta máis silencios nin noticias incompletas. Quere coñecer a verdade.
O que atopa non é unha explicación, senón unha escena: o seu marido pasea da man doutra muller. Ambos rin. El compórtase coma se Cándida xa non existise, coma se o matrimonio, a casa compartida e os anos de espera se tivesen evaporado.
Para el, a emigración abriu unha segunda vida. Para ela, significou a suspensión da súa propia existencia.
Nese instante, Cándida comprende que a fidelidade que lle esixiran só funcionaba nunha dirección. Mentres ela conservaba o lugar do ausente, el construíra outro presente. E nese intre algo racha no seu interior para sempre.
No canto de marchar ou comezar de novo, prepara un viño morno con canela, cravo e un amargor que o marido non sabe identificar. O xesto doméstico de servir unha bebida convértese nunha arma. O médico atribúe a morte ao corazón e Cándida garda silencio.
Con ese primeiro asasinato deixa de ser unicamente vítima do abandono e convértese tamén en verdugo.
Comprender non é absolver
Cándida non representa literalmente as viúvas dos vivos. É unha deformación extrema e literaria da súa experiencia. Fai aquilo que a sociedade lles prohibía ás mulleres —negarse a aceptar o destino asignado—, pero a súa rebelión non procura liberdade nin reparación, senón que procura castigo.
O interese da personaxe nace desa contradición. Podemos recoñecer a inxustiza que padeceu sen desculpar aquilo no que se converteu. Podemos sentir compaixón pola muller abandonada e horror ante a asasina. Ambas son Cándida Pedreira.
A súa historia dialoga tamén coa moura encantada de OBLEA. Segundo unha das versións narradas na novela e tal e como recollíamos no artigo anterior, a moura agardou por un guerreiro que marchara combater e nunca regresou porque se namorou doutra muller. O guerreiro e o emigrante; a moura e Cándida: dúas historias de abandono que terminan transformando a ferida en ameaza.
A viúva branca
Cándida non é viúva cando o marido marcha nin cando forma outra parella na Habana. Antes de provocar a súa morte, porén, xa vivía outra clase de viuvez: a ausencia dun home que continuaba vivo e a desaparición dun matrimonio que só seguía existindo para ela.
É unha viúva branca porque o seu loito comeza antes da morte. Porque foi abandonada sen poder considerarse libre. Porque tivo que gardar o lugar dun home que xa non pensaba regresar.
Pero a súa historia non debe ocultar a das verdadeiras protagonistas deste drama: as mulleres que sacharon, sementaron, criaron os fillos, coidaron os maiores e defenderon a casa mentres agardaban unha carta ou un regreso que podía non producirse nunca.
Elas non foron personaxes secundarios da emigración galega. Foron quen mantiveron o país en pé.
OBLEA converte a ferida dunha delas nunha ficción escura. Cándida Pedreira non merece ser absolta, pero a súa confesión obriga a lembrar o mundo que a construíu. Porque detrás da asasina está a muller abandonada. E detrás desa muller, unha multitude de viúvas de vivos ás que durante demasiado tempo só se lles permitiu agardar.