A moura do Eume: do mito popular a OBLEA
Pedras encantadas, tesouros, mulleres transparentes e cidades mergulladas: as lendas do Eume coas que se constrúe a moura de OBLEA.
EDITORIAL
8/5/20268 min read
A figura mitolóxica da moura no folclore de Galicia e Portugal descríbese como unha doncela encantada de gran beleza que habita preto de fontes, ríos, covas, castros e dolmens, onde adoita custodiar antigos tesouros. Nalgúns lugares é unha moza condenada a vivir dentro dunha pedra. Noutros, unha muller dunha beleza extraordinaria que se peitea cun peite de ouro. Pode transformarse en serpe, aparecer durante a noite de San Xoán ou someter a unha proba a quen se cruza no seu camiño. Ás veces agarda que un home rompa o seu encantamento. Outras veces é mellor non achegarse a ela.
Todas son mouras e, porén, ningunha conta exactamente a mesma historia.
Esa variedade é precisamente o punto de partida de OBLEA. Ferro Formoso non toma unha lenda concreta e limítase a reproducila. Reúne relatos procedentes de distintos lugares, compáraos, descubre os vínculos que existen entre eles e utiliza os seus motivos para construír unha moura propia: recoñecible para quen coñeza a tradición galega, pero adaptada ao misterio que se desenvolve nas Fragas do Eume.
Para descubrir como naceu esa criatura cómpre internarse nas tradicións do Eume, escoitar as historias que aínda parecen resoar entre as súas pedras e mergullarse nunha cidade desaparecida na ría de Ares.
Unha muller que habita baixo as pedras
Os mouros e as mouras das lendas galegas non son os musulmáns históricos que ocuparon parte da península ibérica. Pertencen a un tempo anterior e impreciso, situado fóra da historia coñecida. Son os habitantes daquilo que xa estaba alí desde sempre: os castros, as mámoas, as covas, as fontes e as grandes penas cuxa orixe ninguén podía explicar.
A imaxinación popular converteu eses lugares en entradas a outro mundo. Baixo terra, os mouros posuían pazos, ferramentas e animais de ouro. As mouras aparecían canda as pedras e as fontes, fiaban, cantaban, lavaban os cabelos ou amosaban tesouros. Non eran pantasmas nin mulleres correntes, pero tampouco demos en sentido estrito. Podían axudar ou castigar, namorar ou destruír. O seu comportamento dependía da historia e, sobre todo, da resposta da persoa que se atopase con elas.
A pedra é case sempre o centro do relato. Pode servir de casa, cárcere, porta ou corpo petrificado. A moura vive debaixo dela, dorme no seu interior ou permanece convertida en rocha ata que chega a noite sinalada. A paisaxe deixa así de ser un decorado: cada pena pode gardar unha memoria e cada fenda, unha entrada.
En OBLEA, unha anciá explícao deste xeito: a moura vive naqueles montes desde hai centos de anos e mora baixo as pedras grandes, «alí onde a terra garda a memoria dos tempos pasados». A frase non procede literalmente dunha recolla oral, pero condensa con precisión a función do mito. A moura habita alí onde o territorio lembra algo que os seres humanos xa esqueceron.
As tres mulleres transparentes de Pontedeume
A variante máis sorprendente que o autor Ferro Formoso constrúe en OBLEA sitúase na desembocadura do Eume, na ría de Ares. Conta que, onde hoxe se atopa Pontedeume, existiu antigamente unha cidade rica e buliciosa, protexida por unha fortaleza erguida sobre o porto.
Un día chegaron tres mozas de orixe descoñecida. Mercaron un pazo, instaláronse con criados e comezaron a organizar festas e banquetes. Eran fermosas, ricas e practicamente transparentes: cando bebían, podía verse o viño descendendo polas súas gorxas.
Soldados e oficiais competían por sentar á súa mesa. Algúns abandonaban os seus postos; outros rifaban ou batíanse en duelo. A gornición foi debilitándose ata poñer en perigo a seguridade de toda a cidade.
As autoridades pedíronlle axuda a un vello ermitán. Este comprendeu que xa era demasiado tarde e ordenoulles permanecer aquela noite na fortaleza. Á medianoite desatouse un temporal. O vento arrincou cubertas e pedras, a terra tremeu e unha onda xigantesca cubriu as rúas. Ao amencer, a cidade desaparecera baixo o mar. Só a fortaleza seguía en pé.
A historia parece unha antiga lenda de Pontedeume, pero o seu percorrido é moito máis complexo. A versión galega foi recreada por Xosé Miranda e publicada xunto con Antonio Reigosa en A flor da auga. A súa orixe declarada atópase nunha obra de Jean Markale sobre os relatos dos países celtas, aínda que non se coñecen informantes que permitan considerala unha recolla oral eumesa.
Os seus paralelismos condúcennos á Bretaña. Alí existen relatos sobre cidades engulidas polo mar, entre elas a célebre Ys, e tamén sobre poboacións habitadas por mulleres transparentes. Na localidade francesa de Trois-Demoiselles falábase precisamente de tres mozas cuxa pel era tan fina que permitía ver o viño ao pasar pola gorxa.
Nalgún momento, eses materiais cruzaron o mar. A cidade mergullada foi trasladada á desembocadura do Eume e a fortaleza relacionouse coa antiga Ardóbriga, que algunhas hipóteses situaron nun castro de Centroña. O relato bretón adquiriu así unha paisaxe galega.
Lonxe de restarlle valor, esta viaxe revela como se forman moitas lendas. As historias non permanecen encerradas no lugar onde naceron. Desprázanse cos libros, os viaxeiros e os narradores; atopan unha paisaxe semellante e botan novas raíces. A lenda das mulleres transparentes non só fala dunha cidade desaparecida: a súa propia historia é tamén a dunha migración.
De Pontedeume ás Fragas do Eume
OBLEA toma esa narración e engade o elo que precisaba para integrala na novela. Na versión publicada, as tres doncelas desaparecen xunto coa cidade. Na ficción, unha delas consegue chegar a terra firme e refuxiarse nas Fragas do Eume. Alí queda encantada e, co paso dos séculos, convértese na moura da que falan os habitantes da comarca.
A modificación é pequena en extensión, pero enorme nas súas consecuencias. Ferro Formoso non se limita a trasladar a lenda ao argumento: dálle unha continuación. Converte a muller supervivente na ponte entre unha catástrofe remota e os sucesos acontecidos en 1888. A moura non aparece da nada; posúe unha orixe, unha derrota e unha razón para permanecer ligada ao territorio.
A construción realízase por capas. Das mulleres transparentes procede a beleza sobrenatural e a capacidade para trastornar os homes. Das cidades mergulladas, un pasado destruído que só sobrevive na memoria. A estes motivos súmanse outros profundamente arraigados no imaxinario das mouras: o encantamento, a relación coas pedras e a espera dunha liberación que nunca chega. A novela engade, ademais, un ritual de sangue, unha sucesión de vítimas e a procura dun corpo que lle permita á moura recuperar definitivamente a liberdade.
O resultado non pertence por completo a ningunha das lendas orixinais, pero conserva algo de todas elas. Esa é unha das claves da súa eficacia: o lector sente que xa coñece a criatura, aínda que nunca escoitase exactamente esa historia.
Entre a fertilidade e a morte
Noutra pasaxe da novela, varias mulleres acoden a unha pedra encantada no lugar da Cruz da Moa (A Capela) para pedir descendencia. Fregan as súas partes íntimas contra ela e depositan pezas de roupa, moedas e velas coa esperanza de que a moura lles conceda a fertilidade.
A escena volve reunir tradicións distintas. En Galicia existen numerosas pedras asociadas á concepción, ao embarazo, ao matrimonio ou á curación. Tamén son incontables as rochas relacionadas con mouros e mouras. Non todas as pedras fecundantes están habitadas por unha moura nin todas as mouras conceden fillos, pero ambos os mundos comparten unha concepción da paisaxe na que certas rochas concentran poderes e permiten entrar en contacto co extraordinario.
A fusión resulta especialmente axeitada porque a moura se move entre dous extremos: a vida e a morte. É unha muller nova relacionada coa fertilidade, o desexo e a riqueza, pero tamén unha criatura que habita baixo terra, permanece atrapada durante séculos e pode conducir ao outro mundo. Nela, fecundidade e destrución non son realidades opostas, senón as dúas caras dun mesmo ciclo.
OBLEA converte esa ambivalencia no núcleo da súa criatura. A mesma figura á que se lle pide o nacemento dunha nova vida necesita arrebatar outras para liberarse. A protectora e a ameaza ocupan o mesmo corpo.
A muller á que deixaron agardando
A novela ofrece tamén unha explicación íntima para o encantamento. A moura estivo namorada dun guerreiro que marchou combater baixo as bandeiras doutro reino. Cando rematou a guerra, el non regresou: namorouse dunha princesa e casou con ela. A muller abandonada quedou condenada a continuar agardando.
De novo, o relato fantástico reflicte unha experiencia profundamente humana. Durante séculos, as guerras, as campañas militares e a emigración fixeron partir os homes e deixaron moitas mulleres suspendidas nunha espera sen certezas. Algunhas recibiron unha carta; outras, unha noticia tardía; moitas nunca souberon se debían seguir agardando.
En OBLEA, esa ausencia non é un detalle illado. A moura non é a única muller cuxa vida queda transformada por un home que marcha e non regresa. A novela establece así un paralelismo discreto entre a figura mítica e outra historia humana que o lector só comprenderá por completo ao chegar ao final.
Non é necesario coñecer esa correspondencia para seguir o misterio, pero si para entender a profundidade da construción. A moura non funciona unicamente como sospeitosa sobrenatural. É tamén unha imaxe do abandono, da soidade e do que pode ocorrer cando unha espera se prolonga ata deformar a quen espera.
Ver aquilo que esperamos ver
Un dos momentos máis reveladores de OBLEA chega cando un muiñeiro asegura que viu saír dunha igrexa a moura acompañada por un «demo negro». A muller tiña o rostro branco, o cabelo longo e unha saia ata os pés. Ambos se movían, segundo a testemuña, coma se flotasen sobre a herba.
Lafontaine comeza a facer preguntas. O suposto demo levaba chaqueta e algo branco arredor do pescozo. Era realmente unha criatura infernal ou simplemente un home de pel escura que a testemuña non sabía recoñecer?
A escena mostra como actúan as lendas sobre a percepción. O muiñeiro ve a moura porque coñece de antemán a súa descrición. Todo aquilo que encaixa no relato confirma a súa presenza; o que non pode explicar transfórmase en demo. A crenza non xorde despois do avistamento: xa estaba alí, preparada para darlle sentido.
Ese xogo entre o sobrenatural e o racional é fundamental na novela. A tradición proporciona unha explicación completa para os crimes, pero Lafontaine obriga a mirar de novo cada detalle. O lector queda atrapado entre dúas posibilidades: quizais a moura camiñe realmente polas fragas ou quizais alguén aprendese a agocharse detrás da súa lenda.
Unha moura antiga e nova
A moura de OBLEA non procede dunha única fonte. Está construída a partir das tres doncelas transparentes de Pontedeume, das cidades engulidas polo mar, das pedras vinculadas á fertilidade e dos motivos tradicionais do encantamento e da liberación. Ferro Formoso selecciona eses elementos, establece relacións entre eles e engade outros necesarios para converter o mito en argumento.
Por iso, a criatura funciona ao mesmo tempo como lenda, sospeitosa, símbolo e reflexo doutros personaxes. É sobrenatural, pero as súas feridas son humanas. Pertence a un pasado remoto, pero fala de experiencias recoñecibles: o abandono, o desexo de liberdade, a cobiza, o medo ao diferente e a facilidade coa que cremos aquilo que esperamos atopar.
As lendas sobreviven porque nunca se contan dúas veces do mesmo xeito. Cada xeración conserva unhas pezas, esquece outras e engade os seus propios temores. OBLEA participa conscientemente dese proceso: non reproduce a lenda da moura, senón que escribe unha nova variante.
Unha variante nacida de moitas historias, arraigada nas terras do Eume e construída para que, ao internarnos nas fragas, volvamos mirar con desconfianza as grandes penas.